Δήμος Κοζάνης

Οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής, όπως αναφέρει η «Βικιπαίδεια» θεωρούνται απόγονοι βασιλικών οικογενειών της περιοχής Ασκιού (Εράτυρα). Ο οικισμός επί Τουρκοκρατίας έγινε τσιφλίκι του Μπέη της περιοχής και κατοικήθηκε από Μουσουλμάνους. Στην ίδια περίοδο χρησιμοποιήθηκε ως τελωνείο και ως εμπορευματικός σταθμός της περιοχής. Ήταν το μόνο πέρασμα από τη δυτική Μακεδονία προς τη Θεσσαλία.

Το 1893 στον οικισμό κατοικούσαν 160 οικογένειες Χριστιανών και 217 Μουσουλμάνων. Ο πληθυσμός του οικισμού ανερχόταν περίπου στους 1800. Το χωριό παλιά ονομαζόταν Πορτοράζ με τον κώδικα Ζαβόρδας, πήρε την ονομασία του, σύμφωνα με την παράδοση, από τον βασιλιά της Εράτυρας που έχτισε κάστρο προς τιμή της γυναίκας του Ρόζας. Στην είσοδο του κάστρου είχε μεγάλο πέρασμα-πόρτα ύψους 17 μέτρων. Εκεί είχε γίνει και η τελετή γάμου του βασιλιά και έτσι πήρε την ονομασία ο οικισμός Πορτοράζ (πόρτα-Ρόζας).

Μετέπειτα, στις αρχές του 1900, ο οικισμός άρχισε να εγκαταλείπεται από τους Χριστιανούς και κατοικήθηκε για 22 χρόνια μόνο από μουσουλμάνους. Στο χωριό υπήρχαν αποθήκες του μπέη, το παλάτι του και όλη η σοδειά της περιοχής κατέληγε στα αμπάρια του. Στο χωριό υπήρχαν 4 τζαμιά και πολλοί νερόμυλοι. Οι πρώτοι πρόσφυγες Μικρασιάτες εγκαταστάθηκαν στον οικισμό τον Αύγουστο του 1922. Στον οικισμό ήδη υπήρχαν μουσουλμάνοι που σιγά σιγά με την ανταλλαγή των πληθυσμών εγκατέλειπαν τον οικισμό. Το Δεκέμβριο του 1922 έρχονται στον οικισμό και οι Πόντιοι πρόσφυγες μαζί με λίγους Θρακιώτες και ο οικισμός πλέον κατοικείται από το 1922 από Χριστιανούς πρόσφυγες. Το 1923 αρχές Μαρτίου γκρεμίζουν τα τουρκικά τζαμιά και τα 2 τούρκικα σχολεία  και πάνω στα γκρεμισμένα ερείπια τον τζαμιών χτίζουν σχολείο και εκκλησία. Μέσα σε 3 χρόνια χτίζουν μεγαλοπρεπή ιερό ναό στο κέντρο του χωριού, τον Άγιο Γεώργιο, και διώροφο μεγαλοπρεπές σχολείο με 11 αίθουσες.

Το χωριό ήταν μεγάλο, αποτελούνταν από δύο μαχαλάδες (συνοικισμούς) και αριθμούσε σε πληθυσμό περίπου στους 1800. Το 1927 γίνεται η απονομή αγροτικών κλήρων και χαράσσονται τα διοικητικά όρια της κοινότητας.

Η Κοινότητα το 1933 ονομάζεται Πρωτοχώρι.

Το 1940 αρχίζει η αντίστροφη πορεία: το χωριό ερημώνει και εγκαταλείπεται. Λίγες οικογένειες που μείναν υπέφεραν από τους Γερμανούς, που έκαναν πολλά μπλόκα στην περιοχή. Πολλές οικογένειες εγκαταλείπουν το χωριό και πάνε σε μεγάλα αστικά κέντρα της Ελλάδας (Αθήνα-Θεσσαλονίκη) και στο εξωτερικό (Αυστραλία,Γερμανία, Η.Π.Α. , Καναδά).

Το 1991 το χωριό υποδέχεται 100 οικογένειες παλιννοστούντων όπου και τους παραχωρήθηκε κοινοτική έκταση, οπότε το 1995 αρχίζουν και χτίζουν της δικές τους οικίες.

Το 2000 δίνεται κοινοτική έκταση 2000 στρεμμάτων από την κοινότητα για τον νέο οικισμό Ν.Κλείτου και 800 στρέμματα από την κοινότητα Αργίλου.

 Με το σεισμό της Κοζάνης το χωριό έπαθε σοβαρές ζημιές και καταστράφηκε ο κεντρικός ιερός ναός. Κατεδαφίζεται και το 1996 ξεκινάει η ανέγερση του νέου ιερού ναού, πιο μεγάλου και πιο ευπρεπή, με βάση το σχέδιο του Αγ. Ευγενίου Τραπεζούντος.

Από τα παραδοσιακά έθιμα ξεχωρίζει το Έθιμο των Μωμόγερων την περίοδο του Δωδεκαημέρου, το Ταφικό έθιμο τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, και οι πολυήμερες εκδηλώσεις πολιτισμού το καλοκαίρι στην Πλατεία του χωριού.